Polichlorowane bifenyle w urządzeniach i odpadach wytyczne postępowania

PCB - zalety i zagrożenia

Polichlorowane bifenyle, potocznie zwane askarelami, związki o znakomitych właściwościach dielektrycznych, były powszechnie stosowane w latach 1950 - 1980 w produkcji wielu wyrobów:

• olejów elektroizolacyjnych do transformatorów, materiałów dielektrycznych w kondensatorach innych urządzeniach elektrycznych,
• płynów hydraulicznych,
• plastyfikatorów do tworzyw sztucznych,
• dodatków do farb i lakierów,
• środków konserwujących i impregnujących,
• jako nośniki ciepła w instalacjach grzewczych.

Związki te, znakomite w zastosowaniach przemysłowych, niestety wpływają negatywnie na organizm ludzki. Przedostając się do niego poprzez łańcuch żywieniowy, uszkadzają system nerwowy, trawienny, wydalniczy, mają działanie rakotwórcze, a także - jak stwierdzono - wpływają na zapis genetyczny.

Szczególne zagrożenie powstaje w przypadku pożaru wyrobów zawierających PCB. PCB bowiem w wysokich temperaturach ulega rozkładowi, a produktami tego rozkładu są substancje o najwyższej znanej toksyczności w postaci dioksyn.

Zagrożenie stwarzane przez PCB uznano za jeden z globalnych problemów ekologicznych, co doprowadziło do zaprzestania ich produkcji i stosowania oraz podjęcia działań dla zniszczenia wyprodukowanych związków.

PCB w świetle prawa

Unia Europejska zajęła się problematyką usuwania PCB już w połowie lat 70-tych, wydając Dyrektywę Rady 76/403/EWG, dotyczącą ograniczenia sprzedaży i stosowania określonych niebezpiecznych materiałów i preparatów, gdzie m.in. wymieniono PCB. Problematyka PCB pojawiła się także w Dyrektywie 75/442/EWG, mówiącej o obowiązku koncesjonowania przedsiębiorstw usuwających PCB, w Dyrektywie 94/67/EWG o warunkach spalania PCB jako metody ich usuwania oraz konieczności opracowania planów usunięcia zinwentaryzowanych PCB.

Najnowszą i najbardziej kompleksową jest Dyrektywa Rady 96/59/WE poświęcona likwidacji związków oraz neutralizacji substancji toksycznych z urządzeń zawierających te związki.

Urządzenia muszą być zinwentaryzowane i oznakowane, spisy inwentaryzacyjne powinny być aktualizowane, a poszczególne kraje obowiązane są przekazywać Komisji Europejskiej stosowne informacje.

Urządzenia zawierające PCB, które nie zostały jeszcze zdekontaminowane, należy przechowywać w warunkach, uniemożliwiających ewentualne wycieki.

W prawie polskim nie funkcjonują wyodrębnione przepisy adresowane bezpośrednio do PCB, z wyjątkiem dwóch polskich norm:

• PN - EN 50195 "Przepis bezpiecznej eksploatacji całkowicie zamkniętych urządzeń elektrycznych napełnionych askarelami (PCB)"
  oraz
• PN - EN 50225 "Przepis bezpiecznej eksploatacji całkowicie zamkniętych urządzeń elektrycznych napełnionych olejem, który może byćzanieczyszczony askarelami (PCB)"

Normy wprowadzają obowiązek:

• przeglądu urządzeń,
• analizy próbek oleju,
• analizy wypadków z przeciekami,
• wyników próbek po wypadku,
• zapisów o oczyszczanych urządzeniach.

Natomiast zgodnie z polskimi przepisami, dotyczącymi odpadów wszelkie oleje odpadowe lub urządzenia zawierające PCB klasyfikowane są jako odpady niebezpieczne, wobec czego obowiązują je rygory zawarte w:

• ustawie o odpadach,
• rozporządzeniu Ministra Gospodarki w sprawie szczegółowych zasad usuwania, wykorzystywania i unieszkodliwiania odpadów niebezpiecznych,
• rozporządzeniu Ministrów Transportu i Gospodarki Morskiej oraz Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie przewozu drogowego materiałów niebezpiecznych.

Wymienione przepisy w sposób szczegółowy wytyczają drogę postępowania dla tych, którzy mają "askarelowy problem".

Ostatnio na forum międzynarodowym, podjęto inicjatywę utworzenia specjalnej konwencji o zasięgu światowym, poświęconej stałym substancjom organicznym tzw. POPs-om. Od 1997 r. rozpoczęto prace negocjacyjne jej tekstu, w których Polska aktywnie uczestniczy. Przedmiotem zainteresowania konwencji jest wstępnie 12 związków, a wśród nich polichlorowane bifenyle (PCB) w kontekście postępowania z pozostałościami. Zakłada się stworzenie harmonogramu likwidacji tych związków i wyasygnowanie środków w postaci międzynarodowego funduszu na wspomaganie państw, mających największą ilość PCB, a wobec tego i największe problemy z wypełnieniem przeszłych zobowiązań.

PCB - działania Ministerstwa Gospodarki

Doceniając skalę problemu resort 1995 r. zamówił w KBN projekt badawczy poświęcony opracowaniu system przeciwdziałania skażeniu środowiska naturalnego w Polsce związkami polichlorowanymi bifenylami (PCB). Projekt został wykonany w 1997 r. przez Instytut Chemii i Technologii Nafty i Węgla Politechniki Wrocławskiej. Pozwolił na zinwentaryzowanie urządzeń technicznych zawierających PCB i miejsc ich prawdopodobnego występowania w południowo - zachodniej części Polski. W projekcie zaproponowano także założenia organizacji krajowego systemu usuwania PCB jako odpadu specjalnego, przeanalizowano bezpiecznie metody destrukcji PCB oraz przedstawiono zagraniczne instalacje, gdzie można przedmiotowe odpady unieszkodliwiać.

Wychodząc naprzeciw problemom z jakimi stykają się jednostki mające urządzenia lub odpady PCB, Ministerstwo Gospodarki wydaje w 1999 r. broszurę informacyjną:

Polichlorowane bifenyle (PCB) w urządzeniach i odpadach - Wytyczne postępowania

stanowiącą poradnik, w którym zawarto informacje i wymogi wynikające z przepisów, a dotyczące tych szkodliwych związków.

Broszura, obok omówienia samych związków, pokazuje procedury postępowania zmierzające do identyfikacji i oznakowania urządzeń oraz procedury postępowania z odpadami zawierającymi PCB.

Zaproponowane procedury przedstawiają się następująco:

Schemat postępowania zmierzającego do identyfikacji i oznakowania urządzeń mogących zawierać polichlorowane bifenyle

Schemat postępowania z odpadami zawierającymi PCB

Wytyczne pokazują także jak wykorzystać, obowiązujące w przepisach o odpadach, karty ewidencji do dokumentowania postępowania z PCB.

Wytyczne analizując adresowane do wszystkich odpadów niebezpiecznych, przepisy rozporządzenia Ministra Gospodarki wskazują jak stosować je w odniesieniu do odpadów z PCB. Dużym walorem instrukcji jest pokazanie praktycznego zastosowania skomplikowanych przepisów o transporcie materiałów niebezpiecznych do przewozu odpadowych polichlorowanych bifenyli, łącznie z przykładowo wypełnionym dokumentem obrotu odpadami niebezpiecznymi i instrukcją dla kierowcy pojazdu wiozącego odpady PCB.

Broszura omawia także zasady bezpiecznego postępowania z urządzeniami i odpadami w kontekście wymaganych środków ochrony osobistej, unikania zagrożeń, postępowania przy wypadkach i udzielania pierwszej pomocy.

Posiadaczom tego typu urządzeń i odpadów wskazano, funkcjonujące na terenie kraju laboratoria, mogące wykonać badania na zawartość PCB.

Można tego dokonać w:

• Centralnym Laboratorium Naftowym, 02-091 Warszawa, ul. Żwirki i Wigury 31,
• Instytucie Chemii i Technologii Nafty i Węgla Politechniki Wrocławskiej, 50 - 344 Wrocław, ul. Gdańska 7/9,
• Instytucie Chemii i Technologii Nieorganicznej Politechniki Krakowskiej, 31 - 155 Kraków, ul. Warszawska 24, tel. (012) 633 03 00,
• Państwowym Instytucie Weterynarii w Puławach, 24 - 100 Puławy, Al. Partyzantów 54,
• Akademii Medycznej im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu, 60 - 780 Poznań, ul. Grunwaldzka 6

oraz w następujących Laboratoriach Wojewódzkich Inspektoratów Ochrony Środowiska:

Najtrudniejszym problemem jest unieszkodliwianie odpadów niebezpiecznych zawierających PCB.

Norma PN-C 96050 "Oleje przepracowane" rozróżnia dwie drogi postępowania ze zużytymi olejami w zależności od zawartości w nich polichlorowanych bifenyli. Jeżeli zawartość PCB nie przekracza 25 mg/kg cieczy to oleje takie mogą i powinny być przeznaczone do regeneracji Jeżeli oleje zawierają PCB w ilości przekraczającej 25 mg/kg to wymagają już specjalistycznego unieszkodliwienia.

Unieszkodliwianie odpadów niebezpiecznych zawierających PCB może być przeprowadzane jedynie przez firmy posiadające zezwolenie na prowadzenie takiej działalności i dysponujące odpowiednimi możliwościami Odpady PCB powinny być unieszkodliwiane przez przekształcenie termiczne w instalacjach spełniających wymagania dla przekształcania termicznego odpadów niebezpiecznych, które zawierają chlor w związkach organicznych w ilości przekraczającej 1% suchej masy odpadów W przypadku elementów drobnych, dopuszcza się ich bezpośrednie wypalenie w komorach spalarni odpadów niebezpiecznych Przekształcanie termiczne odpadów zawierających PCB przeprowadza się w spalarniach odpadów niebezpiecznych lub - w przypadku odpadów ciekłych - można rozważyć spalanie w obrotowych piecach do produkcji klinkieru i piecach wapienniczych. Za zgodą Głównego Inspektora Ochrony Środowiska możliwy jest także wywóz odpadów niebezpiecznych do unieszkodliwienia w kraju, dysponującym odpowiednią i bezpieczną technologią.

W niektórych krajach (Niemcy, Unia Europejska) dopuszczalne jest składowanie drobnych urządzeń zawierających PCB (np. kondensatory elektryczne) w komorach solnych (sztolniach) pozostałych po wydobyciu soli. W Polsce takie składowiska odpadów niebezpiecznych nie występują, a składowanie odpadów zawierających PCB jest prawnie zabronione W odniesieniu do odpadów ciekłych, które zawierają polichlorowane bifenyle w ilościach nie przekraczających 50 mg/kg, przepisy Unii Europejskiej dopuszczają ich użycie jako paliw Wykorzystanie takich paliw dopuszcza się w przypadku odpowiednio przystosowanych kotłowni, które muszą spełniać warunki określone w dyrektywie UE.

W Polsce obserwuje się ostatnio powstawanie instalacji, mogących być wykorzystywanymi do ostatecznej destrukcji PCB. Niemniej jednak kompleksowe rozwiązanie przedmiotowej problematyki wymaga dokonania inwentaryzacji na terenie całej Polski, aby w pełni oszacować skalę zagrożenia i na tej podstawie dokonać wyboru drogi postępowania. Prace nad inwentaryzacją zostały podjęte zarówno w resorcie gospodarki jak i środowiska. Powinny doprowadzić do rozwiązania problemu, do czego zobowiązani jesteśmy zbliżającym się członkostwem w UE oraz możliwościami skorzystania z pomocy przewidzianej w powstającej Konwencji POPs.

Artykuł w formacie do druku, dokument PDF