Jednym z najistotniejszych elementów procesu dostosowania Polski do wymagań Unii Europejskiej jest transpozycja prawa ochrony środowiska. Dorobek Unii tzw. acquis communautaire obejmuje w tym zakresie ponad 300 aktów prawnych, w tym kilkadziesiąt w zakresie gospodarki odpadami.
Z dniem 1 października 2001 r. weszły w życie następujące ustawy:
natomiast z dniem 1 stycznia 2002 r. wchodzą w życie następujące ustawy:
Powyższe ustawy - wraz z wydanymi na ich podstawie rozporządzeniami - dokonują w pełni transpozycji wymagań prawa Unii Europejskiej w zakresie gospodarki odpadami.
Ponadto z dniem 1 stycznia 2002 r. wchodzi w życie ustawa z dnia 18 lipca 2001 r. - Prawo wodne (Dz. U. Nr 115, poz. 1229).
Dyrektywa Rady 96/59/EC z dnia 16 września 1996 r. w sprawie usuwania polichlorowanych bifenyli i polichlorowanych trifenyli (PCB/PCT) (OJ L 243 24.09.96 p.31), zwana dalej dyrektywą w sprawie PCB reguluje zagadnienia zarówno dotyczące urządzeń zawierających PCB, jak i powstających z nich odpadów zawierających PCB. W związku z tym odpowiednie zapisy dotyczące postępowania z PCB znalazły się w ustawie - Prawo ochrony środowiska (w zakresie dotyczącym postępowania z substancjami) i w nowej ustawie o odpadach (w zakresie dotyczącym postępowania z odpadami). Ponadto pewne regulacje w zakresie ochrony wód przed PCB zawiera ustawa - Prawo wodne, a przepisy przejściowe - ustawa o wprowadzeniu ustawy - Prawo ochrony środowiska, ustawy o odpadach oraz o zmianie niektórych ustaw.
Pojęcie "PCB" zostało zdefiniowane w art. 3 ust. 3 pkt 12 ustawy o odpadach, jak również w art. 3 pkt 17 ustawy - Prawo ochrony środowiska w następujący sposób: PCB są to polichlorowane difenyle, polichlorowane trifenyle, monometylotetrachlorodifenylometan, monometylodichlorodifenylometan, monometylodibromodifenylometan oraz mieszaniny zawierające jakąkolwiek z tych substancji w ilości powyżej 0,005% wagowo łącznie - zgodnie z definicją zawartą w dyrektywie w sprawie PCB. Ustawa - Prawo wodne w art. 41 stosuje pojęcie wielopierścieniowych chlorowanych dwufenyli (PCB).
W tytule III "Przeciwdziałanie zanieczyszczeniom" w dziale II "Instalacje, urządzenia, substancje oraz produkty" w rozdziale 2 pt.: "Substancje" ustawy - Prawo ochrony środowiska wprowadzono zakaz wprowadzania do obrotu lub ponownego wykorzystania, z wyjątkiem przypadków określonych w ustawie i przepisach odrębnych, substancji stwarzających szczególne zagrożenie dla środowiska, do których zaliczono PCB (art. 160).
Art. 161 stanowi, że substancje te powinny być wykorzystywane, przemieszczane lub eliminowane przy zachowaniu szczególnych środków ostrożności. Natomiast instalacje lub urządzenia, w których są lub były wykorzystywane substancje stwarzające szczególne zagrożenie dla środowiska, powinny zostać oczyszczone lub unieszkodliwione, zaś do instalacji lub urządzeń, co do których istnieje uzasadnione podejrzenie, iż były w nich wykorzystywane substancje stwarzające szczególne zagrożenie dla środowiska stosuje się zasady postępowania z instalacjami i urządzeniami, w których są lub były wykorzystywane te substancje.
Wykorzystywane substancje stwarzające szczególne zagrożenie dla środowiska podlegają sukcesywnej eliminacji (art. 162 ust. 1). Wykorzystujący te substancje jest obowiązany do dokumentowania rodzaju, ilości i miejsc ich występowania oraz sposobu ich eliminowania (art. 162 ust. 2), a ponadto do przedkładania wojewodzie informacji o ich rodzaju, ilości i miejscach ich występowania (art. 162 ust. 3). Osoby fizyczne niebędące przedsiębiorcami przedkładają powyższe informacje w formie uproszczonej wójtowi, burmistrzowi lub prezydentowi miasta, który okresowo przekłada te informacje wojewodzie (art. 162 ust. 4, 5 i 6). Osoby te są zwolnione z obowiązku dokumentowania, określonego w art. 162 ust. 2. Wojewoda prowadzi rejestr rodzaju, ilości oraz miejsc występowania PCB (art. 162 ust. 7). Przepisy ust. 1 - 3 stosuje się odpowiednio do instalacji i urządzeń, w których PCB są lub były wykorzystywane.
W art. 163 ust. 1 zostało zawarte upoważnienie dla ministra właściwego do spraw gospodarki do określenia w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw środowiska, ministrem właściwym do spraw transportu i ministrem właściwym do spraw zdrowia, w drodze rozporządzenia wymagań w zakresie:
W rozporządzeniu tym mogą zostać ustalone ponadto odpowiednio do potrzeb:
Ponadto minister właściwy do spraw gospodarki może określić, w drodze rozporządzenia, instalacje lub urządzenia, w których mogły być wykorzystywane substancje stwarzające szczególne zagrożenie dla środowiska, które traktuje się jak instalacje lub urządzenia, w których są lub były wykorzystywane te substancje (art. 163 ust. 4). W rozporządzeniu tym ustalone zostaną rodzaje instalacji lub urządzeń z uwzględnieniem, z uwagi na stosowane technologie, odpowiednio:
Minister właściwy do spraw środowiska określi, w drodze rozporządzenia, sposób przedkładania wojewodzie przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta informacji o rodzaju, ilości i miejscach występowania substancji stwarzających szczególne zagrożenie dla środowiska, w którym zostaną określone (art. 163 ust. 6 i 7):
Równocześnie minister właściwy do spraw środowiska może określić, w drodze rozporządzenia, sposób prowadzenia przez wojewodę rejestru substancji, instalacji i urządzeń, w których substancje te są lub były wykorzystywane (art. 163 ust. 8). Mogą zostać w nim ustalone:
Osoba naruszająca zakaz wprowadzania do obrotu lub ponownego wykorzystania substancji stwarzających szczególne zagrożenie dla środowiska podlega karze aresztu albo ograniczenia wolności, albo grzywny (art. 344). Osoba nie wypełniająca ciążącego na niej obowiązku oczyszczenia lub unieszkodliwienia instalacji lub urządzeń, w których są lub były wykorzystywane substancje stwarzające szczególne zagrożenie dla środowiska, albo co do których istnieje uzasadnione podejrzenie, że były w nich wykorzystywane takie substancje podlega karze aresztu albo ograniczenia wolności, albo grzywny (art. 345). Osoba wykorzystująca substancje stwarzające szczególne zagrożenie dla środowiska, która w wymaganym zakresie nie dokumentuje rodzaju, ilości i miejsc występowania tych substancji lub nie przekazuje okresowo odpowiednio wojewodzie albo wójtowi, burmistrzowi lub prezydentowi miasta informacji o rodzaju, ilości i miejscach ich występowania podlega karze grzywny (ar. 346).
Pewne wytyczne dotyczące eksploatacji urządzeń elektrycznych napełnionych PCB lub mogących być zanieczyszczonymi PCB zawierają dwie polskie normy:
Zgodnie z art. 162 ust. 9 ustawy - Prawo ochrony środowiska sposób postępowania z eliminowanymi substancjami stwarzającymi szczególne zagrożenie dla środowiska, w szczególności PCB, a także instalacjami i urządzeniami, w których są lub były one wykorzystywane, określają przepisy nowej ustawy o odpadach. W tej ustawie jeden z artykułów rozdziału 5 pt.: "Szczególne zasady gospodarowania niektórymi rodzajami odpadów" został poświęcony PCB. Wprowadzono w nim zakaz odzysku PCB (art. 38 ust. 1). Odpady zawierające PCB, mogą być poddawane odzyskowi lub unieszkodliwiane tylko po usunięciu z tych odpadów PCB (tzn. po usunięciu wymienionych w definicji PCB związków do zawartości poniżej 0,005% wagowego). Jeżeli usunięcie PCB z odpadów jest niemożliwe, to do unieszkodliwienia odpadu zawierającego PCB stosuje się przepisy dotyczące unieszkodliwiania PCB. Powinno być ono unieszkodliwiane poprzez spalanie w spalarniach odpadów niebezpiecznych, jednakże zakazuje się spalania go na statkach (art. 38 ust. 4 i 6). Dopuszcza się również jako metody unieszkodliwiania PCB, procesy D8, D9, D12 i D15 wymienione w załączniku nr 6 do nowej ustawy o odpadach, przy zastosowaniu techniki gwarantującej bezpieczne dla środowiska i zdrowia ludzi jego unieszkodliwienie (art. 38 ust. 5). Posiadacz odpadów prowadzący działania w celu unieszkodliwienia PCB jest obowiązany w karcie ewidencji odpadu zamieścić informację o zawartości PCB w odpadzie (art. 38 ust. 7).
Zakazane jest również mieszanie olejów odpadowych z odpadami zawierającymi PCB w czasie ich zbierania lub magazynowania (art. 39 ust. 5).
Osoba, która PCB poddaje odzyskowi lub spala na statkach lub miesza z olejami odpadowymi w czasie zbierania i magazynowania podlega karze aresztu albo grzywny (art. 72).
Zgodnie z art. 40 ustawy o wprowadzeniu ustawy - Prawo ochrony środowiska, ustawy o odpadach oraz o zmianie niektórych ustaw posiadacze odpadów zawierających PCB obowiązani są usunięcia z nich oraz unieszkodliwienia PCB albo, jeśli usunięcie PCB jest niemożliwe, do unieszkodliwienia tych odpadów w terminie nie później niż do 31 grudnia 2010 r.
W dziale III "Ochrona wód" w rozdziale 1 pt.: "Zasady ochrony wód" ustawy - Prawo wodne wprowadzono przepis (art. 41), że ścieki wprowadzane do wód lub do ziemi w ramach zwykłego albo szczególnego korzystania z wód, oczyszczone w stopniu wymaganym przepisami tej ustawy, nie mogą zawierać m.in. wielopierścieniowych chlorowanych dwufenyli (PCB). Ponadto zabrania się rozcieńczania ścieków wodą w celu uzyskania ich stanu oraz składu zgodnego z przepisami.
Przedstawione zapisy ustawy - Prawo ochrony środowiska, ustawy o odpadach, ustawy o wprowadzeniu ustawy - Prawo ochrony środowiska, ustawy o odpadach oraz o zmianie niektórych ustaw oraz ustawy - Prawo wodne w pełni transponują podstawowe wymagania w zakresie postępowania z PCB zawarte w prawodawstwie Unii Europejskiej. Kolejnymi nie mniej ważnymi etapami na drodze do pełnego dostosowania polskiego prawa do standardów unijnych jest wdrożenie (implementacja) przepisów zawartych w ustawach i wydanych na ich podstawie rozporządzeniach oraz ich konsekwentne egzekwowanie. Będzie to wymagało prowadzenia szerokiej akcji informacyjno-edukacyjnej, wzmocnienia instytucjonalnego administracji publicznej, szczególnie w zakresie monitoringu i kontroli, jak również pewnych inwestycji, aby możliwe było dotrzymanie terminu 31 grudnia 2010 r. jako daty zakończenia usuwania i unieszkodliwiania PCB w Polsce. Pomocnym narzędziem przy realizacji wyznaczonych celów powinno być przygotowanie krajowego planu gospodarki odpadami, w tym odpadami niebezpiecznymi obejmującymi również PCB.